Zespół kapituły pomezańskiej – zamek i katedra

Położenie:
W zachodniej części Starego Miasta, na skarpie nachylonej w kierunku wschodnim, schodzącej do ul. Gdańskiej i dalej - ku pradolinie Wisły.

Określenie obiektu/funkcja:
Kościół katedralny, Muzeum Zamkowe.

Przed 1945 rokiem: 
Kościół, siedziba kapituły biskupstwa pomezańskiego, następnie biskupów protestanckich, w poł. XVI w. - namiestnika księcia pruskiego. Po 1772 roku - siedziba sądu. W czasie II wojny szkoła.

Historia/Datowanie: 
W 1285 roku w Kwidzynie ustanowiono kapitułę. Teren pod budowę katedry i zamku wytyczony został na obszarze rozmierzonym w okresie pierwszej lokacji miasta, przypuszczalnie w miejsku kościoła parafialnego. Budowę kościoła katedralnego i przyległego doń od zachodu zamku kapitulnego rozpoczęto w początku wieku XIV. W 1345 roku czworoboczny, regularny zamek kapitulny w ogólnych zarysach był gotowy. Prezbiterium katedry ukończono w 1343 roku, korpus nawowy w roku 1360. Przed 1393 rokiem do zamku od zachodu dobudowano obronno - sanitarny, wieloprzęsłowy kryty most zakończony gdaniskiem. Łączna długość budowli stojących na osi wschód  - zachód sięgała ponad połowę długości całego miasta średniowiecznego. Od zachodu i częściowo od północy zamek był sprzężony z murami miejskimi. W roku 1798 rozebrano południowe i wschodnie skrzydła zamku. W latach 1855 - 1875 prowadzono prace remontowe i konserwatorskie mające na celu regotycyzację zespołu. Zespół gotycki.

Opis: 
Kościół katedralny - orientowany, murowany z cegły licowej w wątku gotyckim wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, trójnawowy, pseudobazylikowy. Prezbiterium szerokości nawy głównej zamknięte trójbocznie, dwupoziomowe z kryptą w przyziemiu. Korpus pięcioprzęsłowy o nawach bocznych znacznie węższych od nawy głównej. W narożnikach elewacji wschodniej korpusu wysmukłe wieże. Na zamknięciu naw bocznych od wschodu niewielkie kwadratowe pomieszczenia - kaplica Bł. Doroty i pomieszczenie magazynowe. Przy południowej elewacji korpusu kruchta, od północy kaplica Groebenów, której ściana wschodnia styka się z wieżą. Korpus przedzielony sześcioma parami ośmiobocznych filarów, z których para najbliższa prezbiterium częściowo w grubości muru. Pomiędzy filarami szeroko rozpięte ostrołukowe arkady podkreślone od strony nawy głównej i naw bocznych profilowaniem z kształtek ceramicznych. Podłucza i ściany pomiędzy arkadami tynkowane. Sklepienie w nawie głównej krzyżowo - żebrowe o wysklepku gwiaździstym z żebrem przewodnim, w nawach bocznych trójdzielne, dziewięciopolowe. W górnej strefie ścian nawy głównej nad arkadami z każdej strony po 10 szerokich tynkowanych, ostrołukowych blend podkreślonych profilowaniami z kształtek ceramicznych, w nich wąskie, zamknięte półkoliście blendy z okienkami strychowymi. Pomiędzy blendami kamienne wsporniki z przedstawieniami figuralnymi. Na południowej ścianie korpusu neogotycki przedsionek stanowiący  przedłużenie kruchty, otwierający się do nawy dwoma ostrołukowymi otworami drzwiowymi, zwieńczony trójkątnym szczytem z fialami i kwiatonami. Od zachodu korpus zamknięty neogotyckim chórem muzycznym wspartym na filarach wiązkowych, pomiędzy którymi ostrołukowe arkady. Pod chórem sklepienie krzyżowo - żebrowe o wysklepku gwiaździstym. Od wschodu nawa główna zamknięta w dolnej strefie neogotyckim ołtarzem z wkomponowanymi z dwu stron ostrołukowymi otworami prowadzącymi do krypty. Ażurowa balustrada wieńcząca ołtarz i zarazem wschodnią ścianę nawy znajduje się ponad posadzką prezbiterium (górnego kościoła). W zakończeniach obu naw bocznych ostrołukowe wejścia na schody do górnego kościoła. Górny kościół niższy od nawy, otwarty w jej stronę ostrołukową arkadą. Sklepienie krzyżowo - żebrowe o wysklepku gwiaździstym z żebrem przewodnim, wsparte na kamiennych, w większości figuralnych  konsolach. Ściany rozczłonkowane poziomo wałkiem z kształtek ceramicznych na 1/3 wysokości. Wnętrze doświetlone ostrołukowymi oknami.  W krypcie sklepienie krzyżowo - żebrowe wsparte na czterech ośmiobocznych granitowych filarach z czworobocznymi bazami i kostkowymi kapitelami. Zachowane częściowo kamienne konsole z przedstawieniami figuralnymi. Bryła katedry z wyodrębnionym prezbiterium, ściany korpusu i prezbiterium oszkarpowane, cztery środkowe przypory prezbiterium trójstopniowe, pozostałe dwustopniowe. Elewacje przeprute ostrołukowymi, profilowanymi, rozglifionymi wysokimi oknami. W prezbiterium pod oknami odsadzka oddzielająca dolną kondygnację, w której małe ostrołukowe okna. W przyziemiu prezbiterium  między środkowymi przyporami ostrołukowe drzwi wejściowe (XIX - wieczne), nad nimi okno i wmurowane w elewację kamienne kule armatnie, wyżej tynkowany fryz ze słabo czytelną datą 16..6. Od wschodu i zachodu korpus nawowy zamknięty identycznymi sterczynowymi szczytami wyprowadzonymi ponad połać dachu. Na krańcach kalenicy od wschodu i zachodu sterczyny zwieńczone kwiatonami. Elewacja wschodnia korpusu flankowana dwiema wieżami na rzucie kwadratów przechodzących w ośmioboki, zwieńczonych wysmukłymi hełmami.  Przy elewacji południowej między 4 a 5 przyporą kruchta murowana z wapienia gotlandzkiego, portal drzwi wejściowych profilowany, zwieńczony łukiem pełnym wspartym  na smukłych kolumienkach, przedzielony pięciobocznym filarem z kapitelem o motywach roślinnych, ujęty górą w łuki o wykroju trójliścia, między którymi  rozeta. Kruchtę wieńczy attyka kamienna ze stylizowanych lilii. Nad kruchtą, pod częściowo zamurowanym oknem południowej elewacji kościoła mozaika przedstawiająca Św. Jana w Oleju i biskupa - fundatora. Kruchta nakryta płaskim stropem XIX-wiecznym, zachowane wsporniki dawnego sklepienia. W elewacji północnej korpusu nawowego portal drzwi wejściowych - prostokątny, kamienny. We wschodniej części tej elewacji prostokątna w rzucie kaplica Groebenów przylegająca do wieży. Między ostatnim przęsłem prezbiterium a wieżami od południa i północy niewielkie parterowe przybudówki dostępne od wnętrza kościoła., zwieńczone sterczynowymi szczycikami artykułowanymi tynkowanymi blendami.  Dachy: nad korpusem nawowym i nad przybudówkami od wschodu dachy dwuspadowe, strome z pokryciem ceramicznych (mnich - mniszka), nad prezbiterium dach dwuspadowy zamknięty od wschodu trójpołaciowo, wysokość kalenicy identyczna z kalenicą korpusu.

Wyposażenie zachowane w znacznym stopniu, złożone m.in. ze ściennych średniowiecznych przemalowanych w XIX i XX wieku polichromii, płyt nagrobnych, epitafiów, ołtarzy, tronów biskupich, konfesjonałów i obrazów. Obiekty te pochodzą  z okresu średniowiecza, baroku i neogotyku.
Zamek - murowany z cegły licowej wątku gotyckim, pierwotnie czteroskrzydłowy zbudowany na planie zbliżonym do kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem z krużgankami oraz czterema narożnymi wieżami, z których usytuowana w narożniku południowo - zachodnim wyższa od pozostałych, pełniąca równocześnie funkcję dzwonnicy, skrzydło wschodnie zamku połączone z zachodnią ścianą katedry. Obecnie istnieją dwa skrzydła zamku - północne z dwiema wieżami i zachodnie.  Skrzydło północne podpiwniczone, piwnice sklepione krzyżowo - żebrowo na filarach. Zachowane piwnice nieistniejącego skrzydła wschodniego z wejściem od strony dziedzińca wewnętrznego. Wejście na dziedziniec poprzez sklepiony przelot bramny na styku skrzydła południowego i wschodniego. Z prawej strony w przelocie dwa pomieszczenia sklepione półkolebką, obok pomieszczenie magazynowe dostępne z krużganka poprzez ostrołukowe drzwi. Wejście do zamku w przedłużeniu krużganka skrzydła północnego w narożniku skrzydła zachodniego. Elewacja północna flankowana narożnymi kwadratowymi  wieżami z hełmami namiotowymi. Portal wejściowy ostrołukowy, umieszczony niesymetrycznie, w kamiennym obramieniu usytuowanym w trójkondygnacjowej, głębokiej niszy ostrołukowej z prowadnicą dawnej brony. Elewacja artykułowana ostrołukowymi tynkowanymi blendami, w których niewielkie otwory okienne, zwieńczona szerokim tynkowanym fryzem z kwadratowymi oknami i naprzemiennie umieszczonymi otworami strzelniczymi. Elewacje obu wież artykułowane tynkowanymi blendami z niewielkimi, ostrołukowymi oknami. W połaci dachu między wieżami wystawki z osobnymi daszkami dwuspadowymi.  Elewacja zachodnia - z wieżą od północy posadowiona na wysokiej kamiennej podmurówce stanowiącej mur oporowy skarpy. Na osi elewacji przeprutej ostrołukowymi oknami dostawiony ganek prowadzący do gdaniska połączonego z zamknie krytym gankiem sanitarno - obronnym wspartym na czterech filarach. Wieża sanitarna zwieńczona od wschodu i zachodu sterczynowymi szczytami z ostrołukowymi blendami. Elewacja południowa skrzydła zachodniego powstała w związku ze zburzeniem skrzydła południowego zwieńczona trójkątnym szczytem sterczynowym z ostrołukowymi blendami. W przyziemiu zachowane gotyckie łęki sklepienne zburzonego skrzydła. Elewacje wewnętrzne z krużgankami sięgającymi do połowy elewacji, obecnie zachowany krużganek północny czteroprzęsłowy, wsparty na kwadratowych filarach, między którymi ostrołukowe arkady.
W skrzydle zachodnim od strony dziedzińca podziały za pomocą lizen na wysokości dwu kondygnacji.  Przy murze zachodni katedry zachowane relikty skrzydła wschodniego zamku z zachowaną częścią muru oddzielającego skrzydło wschodnie od południowego. Dachu nad skrzydłami zamku dwuspadowe, strome, kryte dachówką ceramiczną mnich - mniszka. Od północy do zamku dobudowana wieża studzienna usytuowana ponad źródłem pitnej wody, wysunięta w kierunku podzamcza, połączona z zamkiem arkadowym gankiem skomunikowanym z salą na I piętrze na styku skrzydeł północnego i zachodniego. Ganek wsparty na czworobocznym filarze i dwóch przęsłach arkad, nakryty dwuspadowym dachem. Wieża na planie kwadratu zwieńczona od południa i północy sterczynowymi szczytami z tynkowanymi ostrołukowymi blendami.
Wnętrze przekształcone na skutek konieczności wprowadzenia nowych podziałów po wyburzeniu dwóch skrzydeł, obecny układ wnętrz pochodzi z czasów neogotyzacji zamku. W zespole zamkowym od lat 50-tych mieści się muzeum ze zbiorami sztuki, rzemiosła, etnografii, archeologii  i eksponatami przyrodniczymi.